آنان را جاهل مىگوييم . اينها همه چيز را تغييرپذير مىدانند . بنا به فرض جامدها ، در مقتضيات زمان ، چيزى كه بايد وضع خودش را به تبع زمان تغيير بدهد وجود ندارد ، و طبق نظر جاهلها هيچ چيزى در عالم وجود ندارد كه در همهء زمانها يكنواخت و ثابت باشد . اين ، اصول مطالبى بود كه شبهاى قبل روى آنها بحث مىكرديم . طبقهء جاهلها دو فرضيهء نيمه فلسفى دارند « 1 » . دو فرضيه است كه اگر كسى آنها را بپذيرد ، بايد حرف جاهلها را بپذيرد كه هيچ اصل ثابتى وجود ندارد . اين دو فرضيه يكى نسبيت اخلاق است و ديگرى نسبيت عدالت . اخلاق مربوط به حالت شخص و نظام دادن به غرايز شخصى است . عدالت مربوط به نظام اجتماعى است . فرضيهء نسبيت اخلاق مىگويد هيچ اخلاق ثابتى نمىتواند وجود داشته باشد ، پس هيچ مكتب اخلاقى نمىتواند هميشه براى بشر برقرار باشد . فرضيهء نسبيت عدالت مىگويد عدالت يك امر نسبى است ، بنابراين عدالتِ هيچ مكتبى نمىتواند براى هميشه برقرار باشد . حالا ما بايد هر دوى اينها را تشريح بكنيم . معنى نسبيّت اما مسئلهء نسبيت عدالت . اولًا كلمهء « نسبيت » يعنى چه ؟ بعضى از امور را نسبى مىگويند و آن صفتى يا حالتى است كه آن را با مقايسه با يك شىء معين مىشود به چيزى نسبت داد . مثلًا بزرگى و كوچكى از امور نسبى است . اگر از شما بپرسند بزرگى چقدر است و كوچكى چقدر ، آيا مىتوانيد حدى براى آن معين كنيد ؟ يك وقت شما مىگوييد من امروز يك گوسفند بزرگى ديدم . خيلى هم مبالغه مىكنيد ، مىگوييد به اندازهء يك گوساله بود . گوسفند كه يك حد متوسطى دارد ، اگر به اندازهء يك گوسالهء يك ساله باشد خيلى بزرگ جلوه مىكند . اما شما اگر شترى را ببينيد به اندازهء يك گاو ، مىگوييد چه شتر كوچكى است ! گوسفند اگر در حد گوساله باشد مىگوييد بزرگ است ولى شتر اگر در حد گاو باشد مىگوييد كوچك است . چطور است كه يك شىء در حد گوساله ، بزرگ است و شىء ديگر در حد گاو ، كوچك با

--> ( 1 ) چون در ميان دانشمندان اين حرفها وجود دارد ما پيشاپيش آنها را عنوان مىكنيم تا مسلمانان متوجه باشند و قبل از آنكه افراد جاهل آنها را عنوان كنند ، جواب آماده داشته باشند .